• Amakuru / MU-RWANDA


Ruswa ishingiye ku gitsina, aho umuntu ufite ububasha asaba undi gukora imibonano mpuzabitsina cyangwa ibindi bikorwa by’imiterere y’igitsina kugira ngo amuhe serivisi cyangwa amugirire neza, ni ikibazo gikomeje kugarukwaho mu mashuri makuru yo mu Rwanda, cyane cyane mu bijyanye no gutanga amanota no kwemerera abanyeshuri gukora ibizamini n'ibindi.

Ibi byongeye kugarukwaho nyuma y'uko ku wa 11 Ugushyingo 2026, umukobwa ukoresha urubuga rwa X ku izina rya Keza Leila atangaje ko hari abarimu bo muri Kaminuza y'u Rwanda (UR), Ishami rya Huye, basaba abakobwa kuryamana na bo kugira ngo babone amanota, ndetse ngo bamwe bakabakangisha kubima amanota igihe banze kubyemera.

Mu butumwa yanyujije kuri uru rubuga, yasabye Polisi y'u Rwanda n'Urwego rw'Igihugu rw'Ubugenzacyaha (RIB) kugira icyo bakora kuri iki kibazo, avuga ko we na bagenzi be bahangayikishijwe n'iyo myitwarire.

RIB yamusubije ko ishaka amakuru arambuye kugira ngo ikurikirane ikibazo, imusaba kuyohereza ubutumwa bwihariye.

Ku rundi ruhande, ubuyobozi bwa Kaminuza y'u Rwanda bwamushishikarije kudaterwa ubwoba n'ibyo bikangisho, bumusaba gutanga amakuru mu ibanga kugira ngo bubashe kumufasha. Bwanagaragaje ko budashyigikiye ruswa iyo ari yo yose, bunatanga nimero ya telefoni 0787011339 kugira ngo abakeneye ubufasha babashe kubugeraho.

Icyakora, ibivugwa kuri iki kibazo biracyari ibirego byatanzwe ku mbuga nkoranyambaga, bikaba bisaba iperereza kugira ngo hamenyekane ukuri kwabyo n'ababifitemo uruhare.

Ubushakashatsi bwa TI-Rwanda bugaragaza uburemere bw'iki kibazo

Iki kibazo kije mu gihe ruswa ishingiye ku gitsina mu mashuri makuru atari ubwa mbere ivuzwe mu Rwanda.

Ubushakashatsi bwakozwe na Transparency International Rwanda (TI-Rwanda), bukagarukwaho mu nyandiko yiswe An Impossible Choice: Power Plays and Sexual Corruption in Rwanda’s Higher Education Institutions, bugaragaza ko hari abanyeshuri b'abakobwa bahura n'igitutu cy'abafite ububasha mu mashuri makuru, babasaba kubaha serivisi zishingiye ku gitsina kugira ngo babone amanota cyangwa bemererwe gukora ibizamini.

Raporo yasohotse mu mpera za 2025 igaragaza ko ruswa ishingiye ku gitsina ari imwe mu mbogamizi zikomeye zituma bamwe mu banyeshuri batabona uburenganzira bwabo mu burezi.

TI-Rwanda igaragaza ko amashuri makuru ari ku mwanya wa kabiri mu nzego zagaragayemo ruswa ishingiye ku gitsina, aho 42.6% by'ababajijwe babonaga ko iyo myitwarire ihari muri izo nzego. Urwego rw'abikorera ni rwo rwaje ku mwanya wa mbere.

Ni imibare igaragaza imyumvire y'ababajijwe ku kuba iyo myitwarire ihari, ariko ntivuze ko 42.6% by'abanyeshuri bose basabwe gutanga ruswa y'igitsina.

Ubushakashatsi kandi bwagaragaje ko hari abanyeshuri bahitamo guceceka kubera gutinya kwihimurwaho, ipfunwe, cyangwa gukeka ko ibirego byabo bitazahabwa agaciro.

Iyo amanota ahindutse igikoresho cyo guhatira abanyeshuri gukora ibitemewe

Muri ubwo bushakashatsi, hagarutswe ku buhamya bw'umunyeshuri wahawe izina rya Jovia kugira ngo umwirondoro we urindwe.

Yavuze ko umwarimu yatangiye kumusaba nimero ya telefoni no kumwereka ko amwifuza, ariko amaze kumubera ibamba akajya amukoza isoni imbere y'abandi banyeshuri, akamwirukana mu ishuri ndetse akamubuza gukora ibizamini.

Uyu munyeshuri yasobanuye ko hari abahungu bashoboraga gutanga amafaranga kugira ngo batsinde amasomo, ariko ku bakobwa bo, iyo umwarimu yabasabaga kuryamana na we, nta yandi mahitamo yabaga abasigiye.

TI-Rwanda igaragaza ko kuba umuntu umwe ashobora kugira uruhare mu gutanga amanota, kuyashyira muri sisitemu no kugena uko umunyeshuri yemererwa gukora ibizamini bishobora gutuma habaho gukoresha nabi ububasha.

Ibi bishobora gutuma umunyeshuri ahitamo hagati yo kwemera ibyo asabwa cyangwa guhura n'ingaruka ku myigire ye.

Ruswa y'igitsina ifatwa nk'ihohoterwa rishingiye ku gitsina

Transparency International isobanura ruswa y'igitsina nk'ikoreshwa nabi ry'ububasha umuntu yahawe kugira ngo asabe cyangwa ahabwe imibonano mpuzabitsina cyangwa ibindi bikorwa by'imiterere y'igitsina.

Iyi ruswa ishobora kugaragara aho ari ho hose hari ubusumbane bw'ububasha, nko mu mashuri, ku kazi, mu nzego z'ubutabera no mu bigo bitanga serivisi z'ubuzima.

Ingaruka zayo ntizigarukira ku gutakaza amanota cyangwa amahirwe yo kurangiza amasomo, kuko ishobora no gutera uwahohotewe ihungabana ryo mu mutwe, kwiheba, gucika intege no kuva mu ishuri.

TI-Rwanda ishimangira ko ikibazo gikomeye ari uko bamwe mu bahohotewe batinya kuvuga ibyo bakorewe, bigatuma ababikora badakurikiranwa uko bikwiye.

Itegeko ry'u Rwanda riteganya ibihano kuri ruswa y'igitsina

Itegeko Nº 54/2018 ryo ku wa 13 Kanama 2018 ryerekeye kurwanya ruswa rivuga mu buryo bweruye ibikorwa byo gusaba, gusezeranya cyangwa gutanga indonke ishingiye ku gitsina.

Ibi bivuze ko umuntu ukoresha umwanya afite mu kazi cyangwa mu zindi nshingano kugira ngo asabe undi serivisi zishingiye ku gitsina mu buryo bunyuranyije n'amategeko ashobora gukurikiranwa.

Iri tegeko rigaragaza ko ruswa atari amafaranga cyangwa ibintu bifatika gusa, ahubwo ishobora no kuba indonke ishingiye ku gitsina.

Bityo, kuba umwarimu yaba asaba umunyeshuri kuryamana na we kugira ngo amuhe amanota cyangwa amwemerere gukora ikizamini, iyo bimenyekanye kandi bigahamwa n'uwabikoze, bishobora kumukururira ibihano biteganywa n'amategeko.

Harasabwa uburyo bwizewe bwo gutanga ibirego

Mu myanzuro y'ubushakashatsi bwayo, TI-Rwanda isaba ko amashuri makuru ashyiraho uburyo bwigenga kandi bwizewe bwo kwakira ibirego by'abanyeshuri, ku buryo uwahohotewe atagomba kunyura ku muntu ashobora kuba amurega.

Igaragaza kandi ko hakenewe kurinda ibanga ry'abatanga amakuru, gutanga ubujyanama ku bahuye n'iki kibazo no gushyiraho uburyo bunoze bwo kugenzura itangwa ry'amanota.

Ikindi ni uko ibigo by'amashuri bikwiye kugira amategeko ahamye agenga imyitwarire y'abarimu n'abandi bakozi, ndetse n'ingamba zifatika zo guhana abagaragaweho amakosa.

Iyi raporo kandi igaragaza ko Urwego rw'Umuvunyi rwashyizeho uburyo bwo gufasha abahohotewe, mu gihe hari za kaminuza zatangiye gushyiraho politiki zigamije kurwanya ihohoterwa n'itotezwa.

Nubwo u Rwanda rwateye intambwe mu guteza imbere uburezi n'uburinganire, TI-Rwanda ivuga ko hakiri icyuho mu gushyira mu bikorwa amategeko no kurinda abahohotewe.

Ikibazo cya ruswa y'igitsina mu mashuri makuru gisaba ubufatanye bw'ubuyobozi bwa kaminuza, inzego z'ubutabera, abanyeshuri n'imiryango itegamiye kuri Leta kugira ngo uburenganzira bw'abanyeshuri bwo kwiga mu mutekano bwubahirizwe

Like This Post? Related Posts
Andika igitekerezo
Recent Comments